Een gesprek met Alice Timmermans over TA in de coachpraktijk
Transactionele Analyse (TA) is een methode die steeds meer zijn weg vindt naar de coachpraktijk. Het biedt een toegankelijk kader om naar communicatie en gedrag te kijken, met technieken die direct toepasbaar zijn. Maar TA is meer dan een verzameling tools: het vraagt een bepaalde houding en ethische bewustzijn van de coach.
We spraken met Alice Timmermans, algemeen directeur en trainer en coach bij TA academie, over wat Transactionele Analyse inhoudt, waarom het waardevol is voor coaches en wat het van je vraagt als je ermee aan de slag gaat.
Waarom transactie en niet interactie?
De naam zegt het al: transactie. Mensen doen niet zomaar iets. Ze verwachten altijd iets terug, bewust of onbewust. Dat kan erkenning zijn, aandacht of juist het vermijden van conflict. Elk gesprek is een uitwisseling, een transactie. Beide partijen zetten iets in en verwachten iets terug. Daarom heet het Transactionele Analyse: het benadrukt dat gedrag nooit zonder reden is.
Eric Berne ontwikkelde TA rond de Tweede Wereldoorlog. Hij was psychiater en vond dat behandelingen te lang duurden en patiënten te weinig zelfregie hadden. Hij zocht naar een snellere aanpak met eenvoudige termen die iedereen kon begrijpen. Het resultaat: een methode die uitgaat van zelfverantwoordelijkheid en zelfsturing. Mensen zijn oké, ze kunnen denken, kiezen en op elk moment hun gedrag veranderen.
De ethische basis: Ik ben oké, Jij bent oké
Ethiek is niet iets wat erbij komt bij TA, het is het vertrekpunt. Belangrijke uitgangspunten hierbij zijn:
- Ik ben oké en jij bent oké. Het klinkt simpel, maar het is fundamenteel voor hoe je coacht. Het betekent niet dat je al het gedrag van je coachee goedkeurt, maar dat mensen in essentie oké zijn. Het gedrag kan niet oké zijn, maar de persoon wel. Dit heeft directe gevolgen. Als je denkt dat je als coach de ander moet ‘fixen’, zeg je eigenlijk: ik ben oké, jij niet. Dan ga je redden en oplossingen opdringen.
- Mensen kunnen denken. Het antwoord is vaak al in de ander aanwezig.
- Mensen kunnen veranderen. Ze kunnen op elk moment hun gedrag aanpassen. Mensen willen alleen niet veranderd worden. Dat verschil is cruciaal. Deze ethische basis heeft gevolgen voor jou als coach. Zorg eerst voor jezelf. Ben jij oké? Voel je je fit en gezond? Anders draag je jouw stress over op je coachee. Het is een hygiënevoorwaarde: eerst moet jij oké zijn en dan kun je de ander begeleiden.
Een ander principe is “Eerst contact, dan contract.” Neem de tijd voor het contact en de relatie voordat je afspraken maakt. Check of de coachee voor het traject heeft gekozen of dat iemand anders vond dat een coachtraject nodig was. Dat laatste hoeft op zich geen punt te zijn maar het maakt de start van een traject anders. Blijf checken gedurende het hele traject: Hoe gaat het? Hebben we het nog over de goede dingen? En het traject is klaar als het klaar is. Ook dit is ethiek: als je jarenlang intensief met een coachee bezig bent, doe je iets niet goed. Misschien werk je niet met de juiste vraag? Misschien ben jij niet de coach die past bij deze vraag? Durf je dat bespreekbaar te maken en desnoods in contact het traject in te beëindigen?
Bekende TA-concepten
Binnen TA zijn er veel verschillende concepten die je in de coachrelatie in kunt zetten. Twee hiervan ken je wellicht:
De Dramadriehoek
Dit is wereldwijd het bekendste TA-concept. De Dramadriehoek beschrijft een ineffectief patroon met drie rollen: Slachtoffer, Redder en Aanklager. Deze rollen wisselen constant. Coaches stappen nog wel eens in de Redder door opties aan te dragen aan de coachee. Daarmee zeg je onbewust: ik ben oké, jij niet. De coachee kan zich dan Slachtoffer voelen en in ‘ja-maar’ terecht komen omdat het niet zijn of haar eigen opties zijn. Als dat lang duurt kan zowel de coach als de coachee naar de Aanklager schieten waarbij beiden ontevreden zijn over het traject. Wat helpt? Je bewustzijn van het patroon tussen jou en de coachee en experimenteren met andere opties. Die liggen vaak buiten je comfortzone. Naar buiten brengen wat er werkelijk bij je gebeurt of wat je denkt, is vaak helpend. Ondersteunen zonder overnemen. Duidelijke grenzen stellen zonder aanvallen.
Ego-toestanden
Een ander bekend concept is het concept van de ego-toestanden. Een ego-toestand is een consistent patroon van denken, voelen en ervaren met een bijbehorend patroon van gedragingen. Er zijn drie ego-toestanden.
- De Ouder bevat waarden en normen, zowel ondersteunend als structurerend.
- De Volwassene checkt in het hier en nu de feiten.
- Het Kind is spontaan en kan samenwerken.
Een coach kan in de relatie met een coachee, die bijvoorbeeld overbelast is op het werk, vanuit de Structurende Ouder gezonde grenzen stellen. De coach kan vanuit de Volwassene doorvragen. Vanuit zijn Natuurlijk Kind kan hij met de coachee experimenteren met nieuw gedrag. Het mooie is: je hebt altijd vijf opties van waaruit je kunt reageren.
Wat vraagt werken met TA in de praktijk?
TA vraagt dat je relationeel en ontwikkelingsgericht durft te werken. Iemand die uitgevallen is op het werk help je niet met tips. Je onderzoekt samen. Wat is je verhaal? Wanneer gebeurt dat precies? Waar staat het voor? Door het patroon te herkennen in plaats van het symptoom aan te pakken, ontstaat ruimte voor verandering. Het antwoord zit vaak al in de coachee. Het is jouw taak als coach om dat antwoord naar de oppervlakte te krijgen zodat de coachee zijn eigen opties kan bedenken. Mensen hebben weinig weerstand tegen dingen die ze zelf bedacht hebben.
Dit vraagt van jou als coach dat je durft om het ‘niet te weten’ en blijft onderzoeken in plaats van antwoorden te geven. Je blijft rustig in onzekerheid en vertrouwt op het proces. Coachees ontwikkelen zich in hun eigen tempo, je hoeft niet te trekken of te proppen. Deze manier van werken vraagt om speelsheid. Ook al komen coachees met pittige vraagstukken, de toepassing van nieuwe opties vraagt om experimenteren en spelen. Dit helpt balans te houden en energie en veerkracht terug te brengen. TA is een relationele methode waarin mensen helen en ontwikkelen in het contact met de ander. Als je met TA werkt, ontwikkel je dus als coach zelf ook mee.
Grenzeloze mogelijkheden
De toegankelijkheid van TA is een kracht en een risico tegelijk. Veel coaches kennen de Dramadriehoek en denken: simpel, die kan ik goed gebruiken. De ethische component gaat helaas vaak verloren bij oppervlakkig gebruik. Daarmee kun je onbedoeld schade aanrichten aan jezelf en aan de mensen met wie je werkt. Gun jezelf de tijd om te leren hoe je de TA-concepten gebruikt en hoe je er op jouw manier mee kunt werken. Blijf leren, ook van hetgeen je cliënten je teruggeven. Dan biedt het werken met TA grenzeloze mogelijkheden voor je coachpraktijk.
Coaches die met TA werken zien hun repertoire uitgebreider worden. Ze ontdekken meer mogelijkheden en worden zich bewuster van patronen, bij coachees én bij zichzelf. Het werk wordt leuker en lichter, zonder oppervlakkigheid. En coachees? Zij ontdekken, in de relatie met de TA-coach, dat de antwoorden op hun vragen veelal in henzelf te vinden zijn. Hoe fijn is dat!
Over Alice Timmermans
Alice (MEd. TSTA-Organisational) is algemeen directeur van TA academie en is gespecialiseerd in het begeleiden van individuen en organisaties bij veranderprocessen. Alice heeft een achtergrond in het onderwijs. Zij is een ervaren opleider en schoolleider en werkt al jaren met leidinggevenden en TA in de begeleidingsrelatie. Alice is bereikbaar via alice@ta-academie.nl.